Extreme prijsstijgingen door oorlog in het Midden-Oosten: recht op verrekening?

De onlangs vernieuwde Risicoregeling GWW 1995 is in beginsel altijd van toepassing op RAW-bestekken. Wordt deze niet uitgesloten, dan worden prijswijzigingen met behulp van deze regeling dus standaard verrekend. In deze tijd van extreme prijsstijgingen als gevolg van de oorlog in het Midden-Oosten, is dit thema misschien wel relevanter dan ooit. Maar in hoeverre biedt de Risicoregeling uitkomst en welke andere regelingen zijn hier nog voor?

Dat de oorlog in het Midden-Oosten grote economische gevolgen heeft voor Nederland, merkt iedereen die autorijdt inmiddels. Met name sinds eind februari 2026 is de situatie geëscaleerd met significante gevolgen voor de mondiale economie en ook de gww-sector. De impact wordt gekenmerkt door verstoorde toeleveringsketens, stijgende kosten en onzekerheid over grondstoffen. Een vraag die veel aan onze helpdesk wordt gesteld is of dit recht geeft op verrekening. Dat is een lastige vraag is waar situatieafhankelijk naar gekeken moet worden.

Het begint zoals zo vaak met het aangaan van een gesprek. Als in een contract bepalingen staan die de verrekening van prijswijzigingen uitsluiten maakt dit het waarborgen van de uitgangspunten van de RAW-systematiek onnodig ingewikkeld. Het moge duidelijk zijn dat CROW geen voorstander is van dit soort bepalingen om de verrekening van prijswijzigingen uit te sluiten. Niet voor niets is de Risicoregeling GWW 1995 in beginsel altijd van toepassing.

Goed om te weten dat in de Nederlandse wet hierover ook een en ander is opgenomen. De onderstaande opsomming geeft aan welke wettelijke bepalingen en voorwaarden een eventuele aanspraak op vergoeding mogelijk maakt:

Burgerlijk wetboek:          

• Artikel 7:753: kostenverhogende omstandigheden.
  Het artikel is niet van dwingend recht, dus partijen kunnen in de overeenkomst afspreken dat het risico van kostenstijgingen bij de aannemer ligt.
• Artikel 6:258: algemene bepaling voor onvoorziene omstandigheden
  Het gaat hier om dwingend recht, dat in een overeenkomst niet kan worden uitgesloten. Dit artikel heeft bij de redactie van paragraaf 47 van de UAV een grote rol gespeeld.

UAV:            

• Paragraaf 47: kostenverhogende omstandigheden

RAW-systematiek:

• Standaard RAW Bepalingen paragraaf 01.04 Risicoregeling GWW 1995

Op basis van de wet kan de rechter op vordering van de aannemer bij kostenverhogende omstandigheden de aanneemsom aanpassen. Als de UAV van toepassing is, dan geldt het volgende:

UAV paragraaf 47: kostenverhogende omstandigheden

De bron voor het voeren van het gesprek rondom prijsstijgingen en eventueel uitstel van oplevering voor deze beide situaties ligt bij een RAW-contract in paragraaf 47 lid 01 van de UAV en is niet volledig af te vangen met de Risicoregeling zoals opgenomen in de Standaard RAW Bepalingen in paragraaf 01.04. Deze regeling is bedoeld voor het beperken van de risico’s ten gevolge van prijsschommelingen uitgesmeerd over een langere periode, omdat er gebruik gemaakt wordt van indexcijfers.

Om aanspraak te kunnen maken op paragraaf 47 moet worden voldaan aan de volgende eisen zoals verwoord in lid 01 van deze paragraaf:

1. De omstandigheden zijn van dien aard dat bij het aangaan van de aanneemovereenkomst geen rekening behoefde te worden gehouden met de kans dat zij zich zouden voordoen;
2. De omstandigheden komen niet voor rekening van de aannemer;
3. De omstandigheden verhogen de kosten van het werk aanzienlijk.

Als voldaan is aan deze drie eisen, dan kan de aannemer aanspraak maken op vergoeding.

Ter verduidelijking van bovenstaande de volgende 2 cases:

Case 1, een nieuw contract:

Een aannemer die vandaag een contract aangaat voor het realiseren van een bouwwerk en bij wijze van spreken volgende week daadwerkelijk met de uitvoering daarvan start, weet dat er op dit moment sprake is van een crisis ten gevolge van de oorlog in het Midden-Oosten met prijsstijgingen tot gevolg. We weten ondertussen ook dat de situatie niet snel zal veranderen de komende weken/maanden.

In zijn aanneemsom kan met de prijsstijgingen al rekening worden gehouden met hogere materieel/materiaal kosten. Deze kunnen en moeten dan ook meegenomen worden in de aanneemsom.

Ook de opdrachtgever/aanbesteder weet van de huidige situatie en heeft natuurlijk net zo goed de verantwoordelijkheid zich op de hoogte te stellen van de gevolgen, en moet als gevolg daarvan mogelijk ook andere keuzes maken in het contract.

Een opdrachtgever doet er altijd verstandig aan de Risicoregeling GWW 1995 niet uit te sluiten. Verrekening van wijziging van kosten is dan geregeld. Niet alleen wanneer kosten stijgen, maar ook wanneer deze dalen.

Kortom; beide partijen hebben een verantwoordelijkheid te nemen, maar duidelijk is wel dat we in dit geval spreken over kostenverhogende omstandigheden en dus een beroep doen op paragraaf 47 niet meer voor de hand ligt. De aannemer wist immers van de situatie en aan de eerste eis wordt dan ook niet voldaan.

Case 2, een lopend contract:

Een (raam)contract dat al 1 jaar loopt, en dus ruim voor de escalatie in het Midden-Oosten. In deze periode was het niet aannemelijk dat de aannemer rekening had moeten houden met enorme prijsstijgingen ten gevolge van een oorlog zoals die nu aan de gang is. Op dit moment is er sprake van een situatie die eigenlijk niemand had voorzien en waar een aannemer logischerwijs ook niet in zijn aanbieding rekening mee kon houden.

In deze case wordt voldaan aan voorwaarde 1. Ten tijde van het aangaan van het contract was niet aannemelijk dat de genoemde situatie zich zou gaan voordoen. Immers: een omstandigheid die zich zelden of nooit voordoet is niet voorzienbaar.

Dan voorwaarde 3; aanzienlijke kosten. Maar wat zijn aanzienlijke kosten? Hierover vermeldt de UAV niets. Dit is niet te kwantificeren of limiteren, maar moet blijken uit de rechtspraak en literatuur. Voorbeelden uit de rechtspraak ter bepaling of sprake is van een aanzienlijke kostenverhoging van het werk, zijn de verhouding van de stijging van de kosten in relatie tot de overeengekomen risicoposten, het oorspronkelijke kostenpeil, een kostenpost of de aannemingssom.

Een kostenverhoging van 5% of meer op de aannemingssom wordt in algemene zin in de rechtspraak en literatuur beschouwd als aanzienlijk. Deze 5% is echter geen absolute grens. Per branche en per werk kan een hoger dan wel lager percentage van toepassing zijn.

Bij het vaststellen van de hoogte van een vergoeding op basis van paragraaf 47 UAV wordt ook rekening gehouden met het ondernemersrisico van de aannemer. Immers, ook wanneer zich geen extreme omstandigheden zouden voordoen, moet de aannemer rekening houden met risico’s die kunnen optreden gedurende de uitvoering van het werk.

Overigens geldt in Case 2 dat wanneer sprake is van een RAW-bestek en de Risicoregeling GWW 1995 niet is uitgesloten, de belangrijkste kostenposten (loonkosten, energiekosten en bouwstofkosten) voor een belangrijk deel zijn geregeld en beide partijen in dat geval beperkt risico lopen.

In geval van een RAW-raamovereenkomst is de Risicoregeling minder gebruikelijk en kan op de raamovereenkomst een indexeringsregeling van toepassing worden verklaard. Hiermee worden alle prijzen per eenheid periodiek geïndexeerd. Standaard vindt indexering een keer per jaar plaats, maar naar mate het risico groter is kan indexering vaker per jaar plaatsvinden. Dit laatste moet dan natuurlijk wel in de raamovereenkomst worden geregeld.